Sau một số năm đứng lớp, một số người muốn làm việc khác. Trong môi trường sư phạm, quyết định này hay được đọc là bỏ nghề — và bản thân người quyết định cũng thường thấy như vậy.
Nhưng phần lớn năng lực của một giáo viên giỏi không gắn chặt với việc đứng lớp, và nó dùng được ở nhiều chỗ.
Vì sao người ta rời bục giảng
Bốn nhóm lý do, và phân biệt được mình thuộc nhóm nào quyết định nên đi hướng nào:
Kiệt sức. Không phải mất hứng thú với nghề mà là cạn năng lượng. Với nhóm này, đôi khi thứ cần không phải đổi nghề mà là đổi môi trường, giảm tải, hoặc nghỉ một thời gian.
Muốn tác động rộng hơn. Dạy tốt một lớp bốn mươi em mỗi năm; muốn ảnh hưởng tới cách nhiều lớp được dạy.
Lý do tài chính. Cần thu nhập cao hơn mức nghề dạy học ở vị trí hiện tại cho phép.
Muốn làm loại công việc khác — phát hiện mình hợp với thiết kế nội dung, với phân tích, với tổ chức hơn là với việc đứng lớp.
Các hướng trong ngành giáo dục
Sáu hướng, và chúng giữ được phần lớn chuyên môn đã tích luỹ:
Quản lý trong nhà trường — tổ trưởng, phó hiệu trưởng, hiệu trưởng. Vẫn trong môi trường quen thuộc, nhưng công việc khác hẳn và đòi kỹ năng quản lý mà nghề dạy không dạy.
Phát triển chương trình và biên soạn học liệu. Nhà xuất bản, các đơn vị làm sách và tài liệu, các dự án giáo dục. Người có kinh nghiệm đứng lớp thật có lợi thế rõ ở đây — vì họ biết cái gì chạy được trong lớp.
Bồi dưỡng giáo viên. Đào tạo đồng nghiệp, và đây là hướng mà uy tín từ việc từng dạy thật là điều kiện gần như bắt buộc.
Quản lý giáo dục ở cấp trên trường — phòng, sở, các đơn vị chuyên môn.
Công nghệ giáo dục. Các đơn vị làm sản phẩm học tập cần người hiểu việc dạy thật, và họ thường thiếu chính nhóm này.
Dạy ở bậc khác — chuyển từ phổ thông sang trung cấp, cao đẳng, đại học, hoặc sang đào tạo người lớn. Vẫn là dạy nhưng với đối tượng và nhịp hoàn toàn khác.
Các hướng ngoài ngành
Bốn hướng mà kỹ năng của giáo viên chuyển sang được khá trực tiếp:
Đào tạo trong doanh nghiệp. Gần nhất về mặt công việc — vẫn là thiết kế và triển khai hoạt động học, chỉ khác đối tượng.
Thiết kế nội dung và tài liệu hướng dẫn. Viết tài liệu, làm nội dung học trực tuyến, biên tập.
Các vị trí cần giao tiếp và trình bày — tư vấn, truyền thông, quan hệ đối tác. Khả năng giải thích một thứ phức tạp cho người chưa biết là kỹ năng hiếm và giá trị.
Các vị trí cần tổ chức và điều phối. Một giáo viên quen quản lý lớp bốn mươi em, xử lý nhiều việc song song, và giữ được lịch chặt — đây là năng lực quản lý thật.
Dịch kinh nghiệm sang ngôn ngữ khác
Đây là phần quyết định khi làm hồ sơ, và nhiều người mô tả công việc của mình theo cách làm mất giá trị của nó.
Bốn cách dịch:
"Dạy bốn lớp" → "phụ trách chương trình học cho một trăm sáu mươi người học, thiết kế và triển khai nội dung cho một trăm năm mươi buổi mỗi năm".
"Chủ nhiệm lớp" → "quản lý một nhóm bốn mươi người, làm việc thường xuyên với gia đình họ, xử lý các tình huống phát sinh".
"Soạn giáo án" → "thiết kế nội dung đào tạo theo mục tiêu và đo kết quả".
"Chấm bài" → "đánh giá và phản hồi cho một trăm sáu mươi người theo bộ tiêu chí".
Không phải nói quá — đây là mô tả chính xác hơn về những gì công việc đó thực sự bao gồm.
Chuẩn bị trước khi chuyển
Bốn việc, làm được trong lúc vẫn đang dạy:
Thử trước ở quy mô nhỏ. Nhận một dự án biên soạn, dạy một khoá ngắn cho người lớn, làm cộng tác viên cho một đơn vị. Cách này cho biết mình có thật sự hợp không, với rủi ro gần bằng không.
Xây một hồ sơ sản phẩm. Tài liệu đã soạn, khoá đã thiết kế, bài đã viết. Với các hướng ngoài nhà trường, sản phẩm cụ thể quan trọng hơn số năm kinh nghiệm.
Tìm hiểu thật, không đoán. Nói chuyện với hai ba người đã chuyển sang hướng đó — hỏi công việc thật gồm gì, và họ có tiếc gì không.
Tính tài chính. Một số hướng có thu nhập thấp hơn ở giai đoạn đầu, và biết trước thì quyết định được với đầy đủ thông tin.
Nếu nguyên nhân là kiệt sức
Đây là nhóm cần cân nhắc riêng, vì quyết định đưa ra trong trạng thái kiệt sức thường không phản ánh điều mình thật sự muốn.
Ba việc nên thử trước khi quyết đổi hẳn:
Giảm tải cụ thể một thứ — rút khỏi một việc kiêm nhiệm, xin không chủ nhiệm một năm.
Đổi môi trường trong cùng nghề — đổi trường, đổi khối lớp, đổi môn.
Nghỉ một thời gian nếu điều kiện cho phép.
Nếu sau khi đã nghỉ ngơi mà vẫn không muốn quay lại, thì đó là câu trả lời đáng tin hơn nhiều.
Một điều đáng nói
Rời bục giảng không phải thất bại, và nó cũng không phải quyết định vĩnh viễn — nhiều người quay lại sau vài năm, mang theo những thứ học được ở nơi khác.
Và với người ở lại: phần lớn các hướng trên không đòi phải bỏ hẳn việc dạy. Nhiều người giữ một phần giờ giảng và làm việc khác song song — cách này giữ được điều họ thích ở nghề mà không phải chịu toàn bộ khối lượng của nó.
Vì sao nên xác định rõ lý do muốn rời bục giảng?
Vì bốn nhóm lý do dẫn tới bốn hướng khác nhau — với người kiệt sức, thứ cần có thể là đổi môi trường hoặc giảm tải chứ không phải đổi nghề.
Hướng nào giữ được nhiều chuyên môn nhất?
Phát triển chương trình và biên soạn học liệu, bồi dưỡng giáo viên, và công nghệ giáo dục — các nơi cần đúng người hiểu việc dạy thật.
Dịch kinh nghiệm dạy học sang hồ sơ thế nào?
Mô tả theo quy mô và chức năng thật: phụ trách chương trình cho bao nhiêu người học, thiết kế nội dung theo mục tiêu và đo kết quả.
Nên chuẩn bị gì trước khi chuyển?
Thử trước ở quy mô nhỏ khi vẫn đang dạy, xây hồ sơ sản phẩm, nói chuyện với người đã chuyển, và tính trước phần tài chính.
