Trình chiếu có mặt trong gần như mọi lớp học, và trong nhiều trường hợp nó làm việc học khó đi chứ không dễ đi.
Đây không phải vấn đề của công cụ. Nó là vấn đề của một cách dùng phổ biến: slide được thiết kế như tài liệu để đọc, trong khi nó đang được dùng như phương tiện hỗ trợ lời giảng.
Vì sao slide dày chữ làm giảm việc học
Cơ chế khá rõ và có nhiều bằng chứng:
Khi một slide đầy chữ được chiếu lên trong lúc giáo viên đang nói, học sinh phải xử lý hai dòng thông tin ngôn ngữ cùng lúc — chữ trên màn hình và lời nói. Hai dòng này cạnh tranh cùng một kênh xử lý.
Kết quả thực tế: người học hoặc đọc và không nghe, hoặc nghe và không đọc. Phần lớn chọn đọc, vì chữ ở đó lâu hơn.
Ngược lại, một hình ảnh kèm lời nói thì không cạnh tranh — hình đi qua kênh thị giác, lời qua kênh thính giác, và hai kênh bổ trợ nhau.
Đây là cơ sở cho phần lớn các nguyên tắc dưới đây.
Năm nguyên tắc thiết kế
Ít chữ trên slide, nhiều chữ trong lời nói. Slide nêu ý chính bằng vài từ; phần giải thích nằm ở lời giảng. Nếu slide đọc lên đã đủ hiểu thì lớp học không cần bạn ở đó.
Không đọc lại slide. Đây là lỗi phổ biến nhất và cũng dễ sửa nhất.
Một ý một slide. Nhiều ý trên một slide làm người học không biết đang ở đâu.
Hình ảnh phải mang thông tin, không phải để trang trí. Một sơ đồ, một biểu đồ, một ảnh minh hoạ đúng nội dung thì giúp; một ảnh nền cho đẹp thì chiếm chú ý mà không đóng góp gì.
Hiện dần thay vì hiện hết. Với một danh sách hoặc một quá trình có bước, cho từng phần xuất hiện theo nhịp giảng giữ được sự chú ý ở đúng chỗ.
Khi nào không nên dùng trình chiếu
Bốn tình huống mà bảng viết hoặc không dùng gì đều tốt hơn:
Khi cần trình bày một quá trình có thứ tự — giải một bài toán, chứng minh một định lý, phân tích một câu. Viết dần trên bảng buộc cả lớp đi theo cùng nhịp, và tốc độ viết tay gần với tốc độ người học ghi chép và suy nghĩ. Một slide hiện sẵn cả lời giải thì bỏ qua toàn bộ quá trình đó.
Khi lớp cần thảo luận. Màn hình sáng kéo chú ý về phía trước và làm người học hướng vào nó thay vì vào nhau.
Khi nội dung cần theo phản ứng của lớp. Slide đã cố định làm giáo viên khó rẽ hướng khi thấy lớp chưa hiểu.
Khi nội dung đơn giản. Không phải tiết nào cũng cần trình chiếu, và một tiết không có slide không phải một tiết chuẩn bị kém.
Ghi chép của học sinh
Đây là phần ít được nghĩ tới khi thiết kế slide.
Nếu mọi thứ đã có trên slide và slide sẽ được phát, học sinh không ghi gì. Điều đó nghe tiện nhưng việc tự ghi lại bằng lời mình là một phần của quá trình học — nó buộc phải chọn lọc và diễn đạt lại.
Hai cách xử lý:
Để trống có chủ ý. Slide nêu khung, phần chi tiết học sinh tự ghi theo lời giảng.
Phát tài liệu có chỗ trống — in slide dạng rút gọn kèm khoảng trống để ghi. Cách này giữ được cấu trúc mà vẫn buộc học sinh viết.
Phát tài liệu: trước hay sau
Câu hỏi này không có một câu trả lời đúng cho mọi trường hợp.
Phát trước có ích khi nội dung phức tạp và học sinh cần theo dõi cấu trúc, hoặc khi có học sinh cần hỗ trợ về ghi chép. Nhược điểm: một số học sinh sẽ đọc trước và không theo lời giảng.
Phát sau giữ được sự chú ý trong giờ. Nhược điểm: học sinh bận ghi chép nên nghe ít hơn.
Cách dung hoà thường dùng: phát trước bản rút gọn có chỗ trống, phát sau bản đầy đủ.
Ba lỗi kỹ thuật hay gặp
Cỡ chữ quá nhỏ. Kiểm bằng cách đứng ở cuối phòng và nhìn — cách duy nhất đáng tin, vì trên màn hình máy tính mọi thứ đều đọc được.
Độ tương phản kém. Chữ nhạt trên nền sáng biến mất trong phòng có ánh sáng tự nhiên.
Không có phương án khi máy hỏng. Thiết bị hỏng là chuyện xảy ra. Một giáo viên biết trước mình sẽ dạy thế nào khi không có máy chiếu thì tiết học vẫn chạy; không biết thì mất cả tiết.
Một cách tự kiểm
Mở lại bộ slide của một bài đã dạy và hỏi: nếu ai đó chỉ đọc bộ slide này mà không nghe tôi giảng, họ có hiểu được bài không?
Nếu câu trả lời là có, thì bộ slide đang làm thay việc của bạn, và trong giờ học nó đang cạnh tranh với chính bạn.
Bộ slide tốt cho lớp học là bộ mà đọc một mình thì không đủ — vì phần quan trọng nhất nằm ở những gì người dạy nói và làm.
Vì sao slide dày chữ làm giảm việc học?
Vì chữ trên màn hình và lời nói cạnh tranh cùng một kênh xử lý ngôn ngữ, nên người học hoặc đọc và không nghe, hoặc nghe và không đọc.
Khi nào bảng viết tốt hơn trình chiếu?
Khi trình bày một quá trình có thứ tự — viết dần buộc cả lớp đi cùng nhịp, còn slide hiện sẵn thì bỏ qua toàn bộ quá trình đó.
Nên phát tài liệu trước hay sau?
Cách dung hoà thường dùng là phát trước bản rút gọn có chỗ trống để ghi, và phát bản đầy đủ sau giờ học.
Cách tự kiểm bộ slide là gì?
Hỏi xem nếu ai đó chỉ đọc slide mà không nghe giảng thì có hiểu được bài không — nếu có, bộ slide đang cạnh tranh với chính bạn trong giờ học.
