Từ mức đạt lên mức tốt trong một tiêu chí chuẩn: thấy được gì ở lớp

Phiếu tự đánh giá theo chuẩn nghề nghiệp có một cột mà giáo viên nào cũng ngập ngừng: chọn mức đạt, khá hay tốt cho từng tiêu chí. Phần lớn chọn theo cảm giác, hoặc theo mức của năm ngoái, hoặc theo mức mà tổ “thường để”. Kết quả là một tờ phiếu đẹp nhưng không nói được người viết đang đứng ở đâu và năm sau cần làm gì khác.

Bài này không bàn về chuẩn nói chung. Nó đi vào một việc hẹp: lấy một tiêu chí, dịch nó thành những gì người khác nhìn thấy được trong lớp và trong hồ sơ ở từng mức, rồi lên một kế hoạch nhỏ để dịch chuyển từ mức đạt lên mức tốt trong một năm học. Tên gọi và cách chia tiêu chí có thể thay đổi theo văn bản hiện hành; cách làm dưới đây áp dụng được cho bất kỳ tiêu chí nào có mô tả theo mức.

Vì sao mô tả theo mức thường bị đọc lướt

Văn bản chuẩn viết mỗi mức bằng một hai câu, và các câu này khác nhau ở vài động từ: mức đạt thường là thực hiện được, mức khá là chủ động điều chỉnh, mức tốt là hướng dẫn, hỗ trợ đồng nghiệp hoặc có ảnh hưởng tích cực. Đọc nhanh thì ba mức na ná nhau. Đọc chậm thì thấy một quy luật khá rõ, lặp lại ở hầu hết tiêu chí:

• Mức đạt: làm đúng việc được yêu cầu, ở lớp của mình.
• Mức khá: làm việc đó và tự điều chỉnh theo kết quả trên học sinh, có bằng chứng về sự điều chỉnh.
• Mức tốt: những gì mình làm được người khác dùng lại — đồng nghiệp trong tổ, trong trường, hoặc được chia sẻ ra ngoài.

Nhìn theo cách này, câu hỏi không còn là “mình giỏi tới đâu” mà là ba câu cụ thể hơn: mình có làm việc đó không, mình có sửa nó dựa trên học sinh không, và có ai khác dùng được nó không. Ba câu này trả lời bằng hiện vật, không bằng cảm giác.

Chọn một tiêu chí, đừng chọn cả bảng

Muốn dịch chuyển cả mười mấy tiêu chí trong một năm là cách chắc chắn nhất để không dịch chuyển được tiêu chí nào. Chọn một, tối đa hai, theo ba gợi ý:

1. Tiêu chí gắn với giờ dạy hằng ngày, ví dụ phương pháp dạy học hay kiểm tra đánh giá theo hướng phát triển phẩm chất, năng lực. Tiến bộ ở đây kéo theo các tiêu chí khác.
2. Tiêu chí mà tổ trưởng hoặc người dự giờ đã nhắc trong năm qua. Có sẵn một góc nhìn ngoài mình.
3. Tiêu chí mà mình có hứng thú thật. Một năm là dài; thiếu hứng thú thì tới tháng thứ ba sẽ bỏ.

Tránh chọn tiêu chí chỉ vì nó “dễ lên mức tốt” bằng một giấy chứng nhận. Mức tốt dựa trên một tờ giấy mà không có thay đổi gì trong lớp sẽ không đứng được khi có người hỏi lại.

Dịch tiêu chí thành việc nhìn thấy được: một ví dụ

Lấy tiêu chí về kiểm tra, đánh giá học sinh. Thay vì chép lại câu trong văn bản, viết ra một bảng ba cột cho chính mình:

Bảng này không cần đúng từng chữ với văn bản. Nó cần đủ cụ thể để một đồng nghiệp đọc xong có thể nói “có” hoặc “chưa” khi vào lớp mình. Làm xong bảng, phần lớn giáo viên tự nhận ra mình đang ở mức đạt với vài mảnh rời rạc của mức khá — và đó là điểm xuất phát trung thực.

Kế hoạch một năm: ba chặng, mỗi chặng một sản phẩm

Chặng một (khoảng hai tháng đầu): làm đều

Mục tiêu là biến việc của mức đạt thành thói quen, không còn làm theo đợt. Với ví dụ đánh giá: mỗi tiết có ít nhất một lần kiểm tra cả lớp, không chỉ gọi hai ba em giơ tay. Sản phẩm của chặng này đơn giản: một cuốn sổ hoặc một tệp ghi lại, sau mỗi tiết, một dòng về kết quả kiểm tra nhanh. Không cần đẹp, cần đều.

Chặng hai (giữa học kỳ một tới giữa học kỳ hai): sửa theo học sinh

Đây là chỗ tạo ra mức khá. Đọc lại cuốn sổ mỗi hai tuần, tìm những lần kết quả kiểm tra cho thấy phần lớn lớp chưa hiểu, và ghi lại mình đã làm gì tiếp theo: dạy lại theo cách khác, giao bài tập bổ sung cho một nhóm, đổi thứ tự bài. Quan trọng là ghi việc điều chỉnh, vì đó là thứ duy nhất phân biệt mức khá với mức đạt. Sản phẩm: năm đến mười ví dụ điều chỉnh có ngày tháng, kèm một hai mẫu bài làm của học sinh trước và sau.

Chặng ba (cuối năm): đưa cho người khác dùng

Chọn thứ hiệu quả nhất trong số đã làm — một bộ câu hỏi, một cách tổ chức kiểm tra nhanh, một mẫu phiếu — và trình bày ở một buổi sinh hoạt tổ, mời một hai đồng nghiệp dùng thử ở lớp họ. Mức tốt không đòi mình phải là chuyên gia; nó đòi có người khác hưởng lợi từ việc mình làm. Sản phẩm: tài liệu đã chia sẻ, biên bản tổ, và phản hồi của người dùng thử.

Bằng chứng: ít mà sắc hơn nhiều mà nhạt

Khi tự đánh giá, người ta hay gom thật nhiều giấy tờ. Người đọc phiếu — tổ trưởng, hiệu trưởng — không có thời gian đọc nhiều. Ba loại bằng chứng có sức nặng nhất cho việc dịch chuyển mức:

• Bằng chứng trước và sau: cùng một loại bài làm của học sinh ở hai thời điểm, hoặc cùng một giáo án ở hai phiên bản có ghi chú lý do sửa.
• Bằng chứng từ người thứ ba: nhận xét dự giờ có nhắc đến đúng kỹ thuật mình đang luyện.
• Bằng chứng người khác dùng lại: đồng nghiệp đã dùng tài liệu của mình và nói kết quả ra sao.

Một bằng chứng tốt luôn trả lời được câu hỏi “cái này chứng minh điều gì ở mức nào”. Tờ giấy chứng nhận dự một buổi hội thảo thường chỉ chứng minh mình đã có mặt.

Những sai lầm làm việc tự đánh giá trở nên vô nghĩa

• Tự chấm cao đều mọi tiêu chí. Một phiếu toàn mức tốt không cho thấy cần phát triển ở đâu, và thường bị hạ bớt khi tổ góp ý, gây khó chịu không cần thiết.
• Tự chấm thấp đều cho an toàn. Ngược lại cũng sai: nó che mất những gì mình thật sự làm tốt và có thể chia sẻ.
• Viết minh chứng là tên hoạt động. “Tham gia chuyên đề cấp trường” không phải minh chứng cho mức khá; minh chứng là mình đã thay đổi gì sau chuyên đề.
• Lên kế hoạch phát triển bằng động từ chung chung: tăng cường, nâng cao, đẩy mạnh. Kế hoạch dùng được có động từ làm được trong tuần: soạn, thử, ghi lại, trình bày.

Giữa năm: một lần soi lại, không đợi cuối kỳ

Kế hoạch một năm hay chết ở tháng thứ tư, khi đề kiểm tra giữa kỳ, hội giảng và sổ sách dồn lên cùng lúc. Cách giữ cho nó sống là đặt sẵn một mốc soi lại vào khoảng giữa học kỳ hai, ghi thẳng vào lịch cá nhân như một tiết dạy. Buổi soi lại chỉ cần ba mươi phút và ba câu hỏi: sản phẩm của chặng một đã có chưa, nếu chưa thì vướng ở đâu; điều mình thử đã cho thấy gì trên học sinh, dù chỉ là số đếm tay; và chặng ba còn làm kịp không, hay nên thu nhỏ lại cho vừa thời gian còn lại.

Thu nhỏ không phải là bỏ cuộc. Nếu định trình bày chuyên đề trước tổ mà không kịp, một buổi chia sẻ mười phút kèm một phiếu học tập cho hai đồng nghiệp dùng thử vẫn là bằng chứng của mức tốt: có người khác dùng lại được việc mình làm. Điều cần tránh là để nguyên kế hoạch lớn trên giấy rồi cuối năm viết như thể đã làm xong.

Nói chuyện với tổ trưởng trước khi nộp phiếu

Một cuộc trao đổi mười lăm phút trước khi nộp phiếu tiết kiệm được rất nhiều lời qua lại sau đó. Mang theo bảng ba cột đã làm, chỉ vào tiêu chí mình chọn, và hỏi hai câu: “Theo anh chị, những gì em có ở đây nằm ở mức nào?” và “Năm tới em muốn lên mức này, anh chị thấy cần thêm gì?”. Câu thứ hai biến tổ trưởng từ người chấm thành người hỗ trợ — và khi đến lượt đánh giá năm sau, họ đã biết mình đang làm gì.

Nếu tổ trưởng và mình nhìn khác nhau về một mức, đừng tranh luận về chữ trong văn bản. Hỏi họ cần thấy hiện vật gì thì đồng ý, rồi đưa hiện vật đó vào kế hoạch năm sau. Mức của chuẩn không phải nhãn dán vĩnh viễn; nó là một ảnh chụp, và ảnh năm sau có thể khác nếu năm nay mình làm khác.

Câu hỏi thường gặp