Đề kiểm tra: soạn thế nào để đo đúng thứ mình muốn đo

Soạn một đề kiểm tra thường bắt đầu bằng việc chọn các câu hỏi thấy được, sắp theo độ khó tăng dần, rồi cân lại tổng điểm.

Cách này cho ra đề dùng được nhưng nó bỏ qua câu hỏi quan trọng nhất: đề này đo cái gì?

Bắt đầu từ mục tiêu, không từ câu hỏi

Thứ tự đúng có bốn bước:

Liệt kê những gì học sinh phải làm được sau phần này — theo chương trình, không theo nội dung sách.

Quyết định mỗi mục tiêu chiếm bao nhiêu phần trăm đề. Mục tiêu quan trọng hơn thì nhiều điểm hơn. Đây là bước quyết định và nó thường bị bỏ.

Chọn dạng câu hỏi phù hợp với từng mục tiêu.

Viết câu hỏi.

Làm ngược lại — viết câu hỏi trước rồi xem nó đo gì — thường cho ra đề nặng về những thứ dễ ra câu hỏi, nhẹ về những thứ khó ra câu hỏi nhưng quan trọng hơn.

Bảng đặc tả

Đây là công cụ làm việc, không phải thủ tục giấy tờ. Một bảng hai chiều:

Hàng là các nội dung hoặc mục tiêu.

Cột là các mức nhận thức — nhận biết, thông hiểu, vận dụng, vận dụng cao.

Mỗi ô ghi số câu và số điểm.

Bảng này làm ba việc: cho thấy đề có lệch về một nội dung nào không, cho thấy đề có toàn câu hỏi mức thấp không, và giúp ra các đề tương đương ở lần sau.

Phân bố thường dùng cho một bài kiểm tra thông thường: khoảng bốn phần mười ở hai mức đầu, phần còn lại ở mức vận dụng, với một phần nhỏ ở mức cao nhất. Tỷ lệ cụ thể tuỳ mục đích của bài và tuỳ quy định của trường.

Viết câu hỏi trắc nghiệm

Sáu nguyên tắc, và ba lỗi đầu là lỗi làm câu hỏi đo sai:

Phần dẫn phải đủ để trả lời được mà chưa cần đọc phương án. Câu hỏi cụt buộc học sinh đoán ý người ra đề.

Các phương án sai phải hợp lý. Phương án vô lý thì học sinh loại ngay mà không cần biết bài — câu bốn phương án thành câu hai phương án.

Cách làm tốt: lấy các phương án sai từ lỗi thật mà học sinh hay mắc. Khi đó câu hỏi vừa phân loại tốt vừa cho biết học sinh đang hiểu sai ở đâu.

Các phương án nên tương đương về độ dài và cấu trúc. Phương án dài nhất hay là phương án đúng, và học sinh biết điều này.

Tránh phủ định trong phần dẫn, và nếu buộc phải dùng thì làm nổi bật từ phủ định.

Không dùng "tất cả đều đúng" và "không ý nào đúng" nếu tránh được — chúng thường đo kỹ năng làm bài hơn là đo kiến thức.

Mỗi câu chỉ hỏi một thứ.

Viết câu hỏi tự luận

Bốn nguyên tắc:

Nói rõ yêu cầu. "Trình bày về..." mở tới mức mỗi học sinh hiểu một kiểu. "Nêu ba nguyên nhân và giải thích mỗi nguyên nhân" thì rõ.

Nêu rõ độ dài mong đợi hoặc số ý cần có.

Làm đáp án và thang điểm cùng lúc với câu hỏi. Nếu không viết nổi đáp án thì câu hỏi chưa đủ rõ — đây là phép kiểm nhanh và nó bắt được nhiều câu hỏi có vấn đề.

Thang điểm theo ý, không theo cảm nhận chung. Ghi rõ mỗi ý bao nhiêu điểm.

Cân thời gian

Lỗi phổ biến: đề quá dài so với thời gian làm bài.

Hệ quả nghiêm trọng hơn vẻ ngoài của nó: khi đề quá dài, điểm phản ánh tốc độ làm bài chứ không phản ánh mức nắm kiến thức — và hai thứ đó khác nhau.

Cách ước lượng: người soạn tự làm đề, rồi nhân ba tới bốn lần cho học sinh.

Rà đề trước khi dùng

Sáu việc, mất ba mươi phút:

Đối chiếu với bảng đặc tả — có đúng phân bố đã định không.

Đọc lại từng câu: có câu nào hỏi hai thứ, có câu nào mơ hồ.

Kiểm xem có câu nào gợi ý đáp án cho câu khác không — lỗi này rất hay xảy ra trong đề nhiều câu.

Kiểm chính tả và số liệu.

Nhờ một đồng nghiệp đọc. Mười lăm phút của người khác bắt được những thứ mình không thấy.

Tự làm lại đề một lần theo đúng thời gian.

Sau khi chấm: đề nói gì

Ba phép xem, và chúng cải thiện đề của các lần sau:

Câu nào cả lớp sai. Hoặc chưa dạy tới, hoặc câu hỏi có vấn đề — đọc lại câu đó trước khi kết luận về học sinh.

Câu nào cả lớp đúng. Không phân loại được gì; giữ một vài câu như vậy là hợp lý, nhiều thì đề không đo được.

Phương án sai nào được chọn nhiều. Đây là thông tin có giá trị nhất — nó chỉ ra một cách hiểu sai phổ biến cần xử lý trong giờ học sau.

Việc ghi lại các quan sát này ngay sau khi chấm, cạnh bản đề, biến mỗi đề thành tài liệu dùng được cho năm sau — thay vì phải soạn lại từ đầu.