Trong mỗi môn có vài khái niệm mà năm nào cũng vậy: giảng xong, một phần lớn lớp vẫn không nắm được.
Phản ứng tự nhiên là giảng lại — chậm hơn, kỹ hơn. Với các khái niệm này, cách đó thường không hiệu quả, và lý do khá cụ thể.
Vì sao một số khái niệm khó một cách hệ thống
Bốn nguyên nhân, và ba cái sau không giải quyết được bằng cách giảng lại:
Nó đòi nhiều bước cùng lúc. Khái niệm phức tạp vượt quá dung lượng xử lý trong một lần.
Nó mâu thuẫn với hiểu biết sẵn có. Đây là nguyên nhân khó nhất. Học sinh không tới lớp với đầu óc trống — họ đã có cách hiểu riêng về thế giới, và nếu khái niệm mới mâu thuẫn với nó thì cách hiểu cũ thường thắng.
Giảng lại không xử lý được điều này, vì vấn đề không phải thiếu thông tin mà là có một cách hiểu cạnh tranh.
Nó trừu tượng, không có gì để bám.
Nó thiếu một nền ở dưới. Học sinh không nắm được khái niệm này vì chưa vững một khái niệm trước đó.
Bước đầu: tìm ra họ đang hiểu thế nào
Đây là bước quan trọng nhất và thường bị bỏ.
Trước khi dạy lại, cần biết học sinh đang nghĩ gì — không phải họ không nghĩ gì, mà họ đang nghĩ một thứ khác.
Ba cách tìm ra:
Đặt một câu hỏi mà cách hiểu sai sẽ cho câu trả lời khác với cách hiểu đúng. Câu hỏi tốt ở đây không phải câu kiểm tra kiến thức mà câu phân biệt được các cách hiểu.
Hỏi họ giải thích vì sao. Một học sinh trả lời đúng nhưng giải thích sai là học sinh chưa hiểu — và điều này chỉ lộ ra khi hỏi tại sao.
Cho một bài mà cách hiểu sai sẽ dẫn tới lỗi rõ ràng.
Khi đã biết cách hiểu sai phổ biến là gì, việc dạy trở nên khác hẳn: bạn không thêm thông tin mà đang thay một cách hiểu bằng một cách hiểu khác.
Xử lý các hiểu sai
Bốn bước, và bước thứ hai là bước quyết định:
Nêu cách hiểu sai ra một cách trung tính — "nhiều người nghĩ rằng..." Điều này làm học sinh đang nghĩ vậy không thấy bị chỉ trích, và họ sẽ tham gia thay vì phòng thủ.
Tạo một tình huống mà cách hiểu đó cho kết quả sai rõ ràng. Đây là phần có tác dụng nhất: học sinh phải tự thấy cách hiểu cũ không chạy, chứ không phải được bảo là nó sai.
Một dự đoán được đưa ra rồi bị thực tế bác bỏ có sức thuyết phục lớn hơn nhiều so với một lời giải thích.
Đưa ra cách hiểu đúng và cho thấy nó giải thích được cả tình huống vừa rồi.
Áp dụng vào vài tình huống khác để cách hiểu mới được củng cố.
Ví dụ và phản ví dụ
Ba nguyên tắc:
Bắt đầu bằng ví dụ trước khi đưa định nghĩa. Với khái niệm trừu tượng, một định nghĩa chính xác đặt ở đầu thường không có gì để bám vào. Hai ba ví dụ cụ thể trước, rồi hỏi chúng có gì chung, rồi mới tới định nghĩa.
Dùng ví dụ khác nhau về bề mặt. Nếu mọi ví dụ đều cùng một dạng, học sinh học được đặc điểm của dạng đó chứ không phải của khái niệm.
Dùng phản ví dụ. Những trường hợp gần giống nhưng không phải — đây là công cụ mạnh và ít được dùng. Nó vạch ra ranh giới của khái niệm, và học sinh thường sai chính ở ranh giới.
Thứ tự trình bày
Bốn nguyên tắc cho các khái niệm nhiều bước:
Chia thành các phần nhỏ, mỗi phần được nắm trước khi sang phần sau.
Đi từ cụ thể tới trừu tượng, không ngược lại.
Cho thấy toàn cảnh trước khi vào chi tiết — để học sinh biết các phần ghép lại thành cái gì.
Nối với thứ họ đã biết. Một khái niệm gắn được với thứ đã có trong đầu thì bám lại; một khái niệm đứng riêng thì trôi đi.
Kiểm xem họ đã hiểu chưa
Hỏi "các em hiểu chưa" không cho thông tin nào. Bốn cách kiểm thật:
Cho một bài ở tình huống khác. Hiểu thật thì chuyển được sang tình huống mới; học thuộc thì không.
Yêu cầu giải thích bằng lời mình.
Hỏi vì sao một cách làm sai là sai — câu này khó hơn và nó phân biệt được rõ.
Yêu cầu tự đặt một ví dụ. Đây là phép kiểm mạnh nhất: người tự đặt được ví dụ đúng là người đã nắm được khái niệm.
Khi vẫn không được
Ba khả năng, và mỗi khả năng một cách xử lý:
Thiếu nền ở dưới. Cần lùi lại kiểm khái niệm trước đó. Việc này tốn thời gian và nó là cách duy nhất — dạy tiếp trên một nền chưa có thì không có gì bám được.
Khái niệm quá phức tạp cho mức hiện tại. Đôi khi cách đúng là dạy một phiên bản đơn giản hoá bây giờ, và bản đầy đủ ở giai đoạn sau. Điều này hợp lệ, miễn là phiên bản đơn giản không mâu thuẫn với bản đầy đủ.
Cách tiếp cận không hợp. Thử một cách trình bày khác hẳn — một mô hình vật lý, một hình vẽ, một tình huống thật, một cách kể khác.
Một việc nên làm sau mỗi năm
Ghi lại: khái niệm nào năm nay lớp vướng nhất, họ hiểu sai theo cách nào, và cách gì đã có tác dụng.
Qua vài năm, tập ghi chú này thành thứ có giá trị nhất trong hồ sơ chuyên môn của một giáo viên — vì các hiểu sai lặp lại khá ổn định qua các lứa, và biết trước chúng thì chuẩn bị được ngay từ đầu thay vì phát hiện sau khi đã giảng xong.
Vì sao giảng lại thường không giải quyết được?
Vì với nhiều khái niệm, vấn đề không phải thiếu thông tin mà là học sinh đã có một cách hiểu cạnh tranh, và cách hiểu cũ thường thắng.
Bước đầu tiên nên làm gì?
Tìm ra học sinh đang hiểu thế nào — đặt câu hỏi mà cách hiểu sai sẽ cho câu trả lời khác, và hỏi họ giải thích vì sao.
Cách xử lý hiểu sai hiệu quả nhất là gì?
Tạo một tình huống mà cách hiểu đó cho kết quả sai rõ ràng — học sinh phải tự thấy nó không chạy chứ không phải được bảo là sai.
Phép kiểm nào mạnh nhất?
Yêu cầu học sinh tự đặt một ví dụ — người tự đặt được ví dụ đúng là người đã nắm được khái niệm.
